نۆروز

دیسان کڵپه‌ کڵپو نه‌ورۆزی مێ ، بوه‌ی وه‌شه‌و گیواوی  و نۆروزڵی مێ. چی فه‌سڵه‌نه‌ هه‌‌رزه‌کاری دلی ده‌گێ کوڕو كناچه‌ بیڵه‌کانه‌کاشا دینیره‌ (تیژیکه‌رینێ) په‌ی قنگه‌رو پیژوک که‌ننده‌ی.  جه‌ ته‌مومژو کڵاوه‌ به‌رزاوه‌ ‌،جه‌ ویخرتکه‌رده‌یۆ چیرو لیفو  وه‌رمو زمسانیۆ  ملمی پیوای ئاماو لواو دلی باخاو چڵاو چڵکه‌رده‌و پوپه‌و گوڵه‌ ‌گه‌شه‌کاو وه‌هاریۆ، پیواو که‌لۆ نیای و ته‌ڵان ئه‌ره‌نیای. جه‌ ئاماو لوای گؤڕو ئاژه‌ڵاوه‌ و کوزه‌و ساوه‌ڵاوه‌ په‌ی سه‌وزه‌گیواولی وه‌ره‌تاڤو نسارا، جه‌ یه‌ره‌قتاشاو وه‌رو به‌ره‌یۆ په‌ی که‌ڵه‌مه‌ چه‌منایو نیڵه‌دایو وه‌ردکاڵای، جه‌ شه‌له‌مین وارده‌یۆ په‌ی گه‌بڵه‌و سێداران و قنگه‌رو پیژوک که‌نده‌ی، جه‌ سه‌رداو زقمو گیڤه‌ گیڤو وه‌روه‌و بنپاسارا په‌ی هه‌راڵه‌و چه‌قالاو پاپله‌ژه‌ره‌ژانیو جریکه‌ جریکو بلبلاو قاقبه‌قاقو ژه‌ره‌ژاو زیره‌ زیڕو هه‌نگی... هه‌نگامه‌ منیه‌یمی. ئاره‌زوو زینده‌بیه‌یۆ مه‌یو خه‌یاڵاته‌ره‌، شنه‌و هه‌واو جه‌ وی ویه‌رده‌یو و هیوا و هومێد، هه‌وره‌ سیاوه‌ی ڕاماڵکه‌رو، وه‌هار گڵوه‌و یه‌خو یه‌خبه‌ننانی دڕو ، ‌هاڵه‌کوکه‌ پڕچنی دۆرو به‌رو میوه‌ده‌یما هیجبی وه‌روه‌و بنکه‌مه‌را که‌رو، به‌ڵام وه‌روه‌ جوابش که‌رو ماچو "هاڵه‌کوکه‌ پڕچنی....چ وه‌ختو واده‌ی ژنی...شوڕه‌ کۆته‌ن جه‌ بنی"‌ .

کناچه‌ چه‌م که‌وه‌کی نه‌وروزی،"نه‌وروز گوڵ" په‌ڕو باوشیش وه‌نۆشه‌و گوشه‌و باخاما په‌ی مارو و  پیرۆزبایی ماچو: ئیساڵ ساڵه‌و ئه‌سه‌ڕیه‌یو  دلینه‌به‌رده‌ی خه‌مو خه‌فه‌ته‌کاو ساڵه‌و پاریاو ، ساڵه‌و به‌یوترین یاوایا، ساڵه‌و گردو چیوه‌کاو سه‌رزه‌مینیا که‌ گرد پیوه‌ ئه‌وینداری وه‌هاریه‌نی.

به‌ڵام داخه‌کیم، ساڵا جه‌ هۆرامانه‌نه‌ مه‌ردم وه‌شکه‌یفو شادبی وه‌ پیرۆزبایی جه‌ یه‌کتری که‌رینی. به‌ڵام ئیساڵ ته‌حه‌ییر مه‌نه‌نا، مه‌زانو پیروزبایی و وه‌شکه‌یفی کیانو یان نا. چون پیرۆزبایی کاتیو وه‌شا که‌ دڵنیابی که‌ ساڵه‌و دمای نۆرۆزی وه‌شه‌و سه‌رفرازه‌نه‌، به‌داخه‌وه‌  ئانا وینمی ساڵ دمای ساڵی ماچمی وه‌شڵه‌یم به‌ پاری ، مه‌ردم جارا پاسه‌ واچی به‌ڵام چێولای مشیوم واچمی ئارو  وه‌شڵه‌یم به‌هیزی. جا پۆکه‌ی حه‌زمه‌که‌رو پیروزباییو کیانو که‌ ئه‌سڵه‌که‌ش پیچه‌وانه‌و وه‌شیه‌کاو مه‌ردمو هۆرامانیا. کاتیو تاڤو شاد بو که‌ سه‌رجه‌م یان هه‌ر هیچنه‌بوو ئه‌غڵه‌بو مه‌ردمو هۆرامانی تیروته‌سه‌لو شادبوو، لانیکه‌م فره‌و مه‌ردمه‌که‌یما به‌ له‌مه‌ی ئاورا سه‌ره‌نه‌نیوڤه‌، یان هۆرامان گرمه‌ش بێ چه‌نی زه‌ماوناو، کوڵه‌چوارشه‌مماو، قریوه‌و ڕاوکه‌راو، گاڵه‌ گاڵو هه‌رزه‌کاراو کویسانا، قنگه‌رو پیژوک که‌نا. هیتیاره‌کیما گاویته‌کاشا مدانه‌ وه‌ڵی په‌ی میوکاڵایو باخ کاڵای، یه‌ره‌قه‌که‌یش بینو کوڵی گوشدریژه‌که‌یشه‌ره‌و ویچش گاینجه‌که‌ی که‌رو قه‌دشه‌ره‌. ویرم مه‌یو که‌ یاوی ڕو 21 مانگه‌و یه‌ری ئیتر هه‌ژارو دۆڵه‌مه‌ن، روشنویرو بیسه‌واد، کریکارو هیتیار، ژه‌نو پیا و گرد چینه‌کی دلی ده‌گێ پڕینی سه‌روبانا و گرکه‌س سه‌رو بانو یانه‌که‌یشۆ ئیرکه‌ریوه‌. ئاسمانو ده‌گێ بیبه‌ شه‌ڕه‌ دوكه‌ڵ، ئیبانو ئۆبان خه‌ڵکی چڕینی ئۆیوترینی و فره‌ دڵوه‌شی بینی. ئیمه‌ جه‌ هۆرامانه‌نه‌ پیسه‌ لوینمی پیری نۆروزیۆ.

 به‌هه‌رحاڵ من گه‌ره‌کم نیا نه‌وروزی ته‌نیا به‌تاپو هۆرامانی بژناسو، به‌ڵکو نه‌وروزی به‌ هنو قه‌ڵه‌مڕه‌ویوی فره‌ پانو پوڕی مزانو که‌ هه‌ر جه‌ هۆرامان گیره‌ش هه‌تا یاڤو هیندستانو ئه‌فغانستانو، ئێرانو کوردستانی گیروڤه‌. چونکه‌ گرد خیڵو قۆمو تیره‌و تایفیڤو ئی ناوچا به‌شیویو نۆروزشا پیروزکه‌رده‌نو وه‌ گردلێویچ به‌ پاو عورفو عاده‌تو ویش لوان پیوای نۆروزیۆ.  دیارا به‌پاو سه‌رچاوه‌ زانستیه‌کا نۆروز ئننه‌ کونا پاڵشدان ئه‌فسانه‌یچۆ، مه‌خسه‌دم ئانه‌نه‌ چا مێژویچه‌ که‌ دیاراو هه‌ن کونته‌را. جا هه‌ر ئی کونیه‌ په‌ی ویش ده‌لیلو ئانه‌یه‌نه‌ که‌ هیچ خیڵو تایفه‌و نه‌ته‌ویو مه‌تاڤو که‌روش تاپو ویش. به‌ڵام هه‌ر ئی نه‌وروزه‌ جه‌ویشه‌نه‌ شوناسو نه‌ته‌وه‌و کوردیش پاریزنان جه‌ تیکه‌ڵبیه‌ی چه‌نی نه‌ته‌وه‌کاته‌ری، په‌ی نمونه‌ی چه‌نی عه‌ره‌بیو تورکی . چی حاڵه‌ته‌نه‌ کورد تاوانش به‌ دوباره‌که‌رده‌و ئی جه‌ژنیشه‌ ناسنامه‌و ویش پاریزنو وه ویچش جیاکه‌روڤه‌ چه‌نی نه‌ته‌وه‌کا ته‌ری.‌ ئانا وینمی به‌رگیوی سیاسیچش کریانه‌نه‌و ساڵانه‌ پسه‌و سیمبوڵیوی کوردی پسه‌و گوچه‌وه‌نی چه‌قیو چه‌مو دوژمه‌ناو کوردیه‌ره‌. جه‌ تورکیه‌نه‌ که‌ نوروز مه‌یو ئیتر که‌مالیه‌ فاشسته‌کی ده‌سکه‌را به‌ گرته‌و بڕیه‌و ئیهانه‌که‌رده‌و کورده‌کا، چاڕوه‌نه‌ کوردو تورک فره‌ به‌ڕه‌حه‌ت جیاکریوڤه‌. جا پۆکه‌ی به‌بی ئانه‌یه‌ به‌تاپو ویچما بزانمیش پسه‌ ڕه‌مزیوی شوناسی کوردیو هه‌رپاسه پسه‌جه‌ژنیوی کونی نه‌ته‌وه‌یی ڕیزش وه‌نه‌گیرمی و پسه‌ میراتیوی زه‌ریفو باوباپیریما که‌ مژده‌ئاورو وه‌هاریو زیننه‌بیه‌یۆیا پاریزگاریش وه‌نه‌ که‌رمی‌ .

راسه‌کیش سه‌رو سه‌رهورداو نۆروزی ، زانیاریی متمانه‌ په‌نه‌کریێ فره‌ که‌مینی و به‌تایبه‌تیی ‌سه‌رو مێژوو سه‌رهورداو ئی  جه‌ژنه‌ کونی‌، په‌یلوێ جوراو جوری و ئۆ یونه‌شیی فرینی: بڕیو که‌سی ئینێ سه‌رو ئا باوه‌ڕیه‌ که فاڕیای وه‌رزی و ئاووهه‌واو مه‌ردمو، نه‌ته‌وه چه‌رخه‌ سه‌ره‌تاییه‌کا  یان وه‌ڵی جه‌ ‌مێژوو نه‌ته‌وه‌ سه‌قامگیربیه‌کا دلی کوردستان و ده‌وروبه‌ری که‌ چیگه‌نه‌ جاروبار نامی بابلی به‌کار ئامێنه‌، بیه‌ن سه‌رچاوه‌و پیدابیه‌و نۆروزی.  بڕیو جه‌ تاریخ نویسایچ ئاژه‌ڵداریو کشتوکاڵکه‌رده‌و مه‌ردمه‌کاو ده‌وروبه‌ر و به‌تایبه‌تیی مه‌ردمو بێنو ڕوباره‌کاو دیجله‌ و  فوراتی پسه‌( ئیلامی یان عیلامی ، کاسی، گوتی، ئورارتۆ، میتانی و مه‌ردمه‌کاته‌رو ئی مه‌مله‌که‌تیه‌ وه‌ڵی ئامای ئاریاییه‌کا په‌ی کوردستانی و ده‌وروبه‌ریش به‌ سه‌رچاوه‌و نه‌ورۆزی مزانا. ڕاسیه‌نه‌ ئاریاییه‌کی به‌ میراتگرو ئی نه‌ریتیه‌ مزانا و بڕیوته‌ریچ باوڕشا پاسه‌نه‌ که‌ خودو ئاریاییه‌کا به‌ ئه‌ره‌مه‌رزیارو نه‌ورۆزی دریا قه‌له‌م و ته‌نانه‌ت چن نه‌ته‌ویویچ چی نه‌ته‌وا نامیما به‌ردی ، به‌ ئاریایی نامی بریا.

  که‌سانیوته‌ریچ ماچا نه‌ورۆز ڕویوا که‌ چی ڕونه‌ کاوه‌و ئاسنگه‌ری که‌ مرۆڤیوی ئازادیخواز و لایه‌نگر جه‌ چینو  هه‌ژاری بیه‌ن‌، ( که‌ ئیمه‌ی کورد به‌ کوردش مزانمیو ،بڕیو ڕوشنفکریچ گومانشا هه‌ن‌) ئۆ زوحاک نامیوی پادشاو زورداری ڕاسبیه‌نۆ و به‌سه‌رکۆته‌ی ملو زوحاکیه‌ره‌ ده‌سه‌ڵاتو زورداریش کوتا په‌نه‌ ئاورده‌ن ، ئیتر ئی ڕوشا که‌رده‌ن به‌ نۆروز.

  چن که‌سیوته‌ر نۆروزی به‌ جه‌ژنیوه‌ی ئایینیه‌و وه‌ڵی زه‌رده‌شتیه‌کاو ئاریاییه‌کاش مزانا، بڕیویچ به‌هۆو گرنگی ئێری جه‌ ئایینو زه‌رده‌شتیه‌نه‌، به‌‌ جه‌ژنیوه‌ی ئایینیه‌ی زه‌رده‌شتیه‌ش مزانا که‌ تا یاوان ئی سه‌رده‌مه‌ که‌ ئیمه‌ش چه‌نه‌ ژیومی پیشیوه‌ که‌هه‌ن  فاڕیایش ئامان مله‌ره‌ . به‌ڵام به‌ پیچه‌وانه‌و ئینیشا گردی به‌شیوی فره‌ جه‌ لێکۆڵه‌راو شاره‌زایاو نۆروزی ئینێ سه‌رو باوه‌ریوی که‌ گوایا جه‌‌مشید شا که‌ یوجه‌‌ پاشاو پیشدادییه‌کا بیه‌ن‌، نه‌ورۆزش ئارده‌نه‌نه‌و چی ڕو‌نه‌ بیه‌ن به پا‌شاو، مه‌راسیمو  تاجسه‌رننیایش به‌رده‌نڕاوه‌‌.  په‌یلوێته‌ریچ هه‌نی که‌ گوایا چی ڕونه‌ ئێر (ئاییر) ئیزیانۆ مه‌ردم دۆرشه‌نه‌ گلیربیه‌نۆ و نامی ئی ڕویشا نیان، نۆروز، یانی رویوی تازه‌.  ده‌ی که‌چی هێمنی موکریانی (شاعیر) ماچو نۆروز په‌یوه‌ندیش به‌ مه‌سه‌لی ئابوریۆ بیه‌ن، مه‌ردم ئاژه‌له‌کیش وێشکه‌ردینیو به‌بونه‌و گوشتو، شوتو، په‌ژمو، پوسه‌که‌یشۆ ژیوان، ئیتر مه‌ردم مه‌جبوربیه‌ن چه‌نی ئی  ئاژه‌ڵیشه‌ هه‌وارۆ هه‌وار و گه‌رمیانو کویسان که‌رو. جا وه‌ختیوه‌نه‌ که‌ که‌ سه‌رداو زمسانی نه‌مه‌نه‌نو گه‌له‌ زیان (گه‌له‌ زیای ئا وه‌خته‌نه‌ که‌ ئیتر مه‌یو بز گۆره‌نه‌ مزناره‌و شوانه‌ گه‌له‌و ده‌گێ مزنو به‌ر، یانی به‌رۆ وێشکه‌رو چونکه‌ ئاڤو هه‌وا وه‌شا پیا تاڤو به‌رۆ بوسو)، وه‌ختیو ئی فاڕیایه‌ مه‌یو ملو ساڵیره‌ به‌ڕویوی تازه‌ مژماریو که‌ گرکه‌س دڵوه‌شاو  هه‌ژاره‌کی ده‌ره‌تانشا زیاته‌ر هه‌ن په‌ی ژیوای. دمای ئانه‌یچه‌ هه‌ر چی فاڕیای وه‌رزیه‌نه‌ ئیتر ساوه‌ڵی جه‌ ئه‌دێشا باو ساحیب ئاژه‌ڵیچ فره‌ دڵوه‌شا به‌که‌ره‌و ڕوه‌نو ماسو دوه‌که‌یش. دلی ئی گردو پروسه‌یه‌نه،‌ به‌ په‌یلواو ماموسا هێمنی ‌ نۆروز ئامان دی.

 جه‌ کوتانه‌ گه‌ره‌کما واچو ، به‌ڵه‌ په‌یلوێ جیا جیێ فری هه‌نی سه‌رو نۆروزی وه‌ هه‌تا بلمیره‌ قوڵای تاریخی نۆروز کونته‌ربو، به‌ڵام به‌‌ په‌یلواو من،  سه‌رچاوه‌و نۆروزی چ ئامای وه‌هاریو زینه‌ بیه‌یۆ سروشتی بو یان ، چ باوه‌ڕما به‌ شۆڕشه‌که‌و کاوه‌ی ئاسنگه‌ری و وڕنای کۆشکه‌و زو‌حاکیو و نه‌مه‌نه‌ی زوڵم و زۆرداریی یان ئیسته‌یۆ ئێری بوو یان باوڕما به‌ ڕو جه‌ ئه‌دابیه‌و پیغه‌مه‌ریوی یا ڕیشچه‌رمیوی  بو،  یان ئی رویه‌ دلی‌ ئایینیوی فره‌کون‌و مه‌ردمو کوردستانی و ته‌نانه‌ت وه‌ڵی جه‌ تاریخیچۆ ‌ سه‌رچه‌مه‌ش گرته‌بوو، یان به‌ قۆلو ماموسا هێمنی ڕه‌حمه‌تی سه‌رچه‌مه‌و نۆروزی ئه‌لاقه‌مه‌ندا به‌‌ ئابووری مه‌ردمو ئی سه‌رحه‌داو کوردستانیۆ، وه‌ یا هه‌ریو چی چیوا‌ به‌ نیشانیوه‌‌ جه‌ نیشانه‌کاو خوای گۆره‌یش بزانمی،  ئانه که‌‌ جه‌ گردی ڕوشنته‌را ئانه‌نه‌ که‌  ڕو نۆروزی جه‌لاو مه‌ردمو ئیمۆ رویوی وه‌شاو ئی مه‌ردمو ئیمه‌یچه‌ هه‌میشه‌ جه‌ گردچیویوی وه‌شی بیبه‌شبیه‌ن و گرد ڕویوی وه‌شیچش چه‌نه‌ئه‌سنیانو هه‌میشه‌ چیرو چه‌پوکه‌و دوژمنانه‌ بیه‌نو چۆسیانۆ وه‌ مه‌ردمو ئیمه‌ ئی روشا وه‌شمسیو، گرد به‌هۆو  ئامای وه‌هاریو سه‌وزایی و ته‌مامیای زقمو سه‌ردای دڵشا شاداو ده‌ره‌تانیویچا په‌ی هه‌ژارو بیده‌سه‌کا.  ئیمه‌یچ به‌شادی مه‌ردمه‌که‌یما‌و سۆزبیه‌یۆ ناوچه‌که‌یما شادینمیو نۆروزو  ساڵی تازی جه‌ ته‌مامو ئانه‌ته‌وا پیروزه‌ که‌رو که‌ دوسی نۆریزیه‌نیو به‌پیریشۆ ملا، به‌تایبه‌تیته‌ر هۆرامانی هه‌میشه‌ سۆزو مه‌ردمه‌ سه‌ربه‌رزه‌که‌یش. ئاواتم ئانه‌نه‌ که‌ ساڵه‌ی تازی ساڵه‌و برایه‌تیو دادپه‌روه‌ریو ئازادی بوو وه‌ ساڵه‌و ده‌سکۆته‌ به‌نرخاو سه‌رنگونبیه‌و کوشکه‌و ‌ زورداره‌کاو ده‌سوپا به‌سته‌و ونوه‌راو مه‌ردمی بوو. (ئینشاالله).  

هۆرامان عبدالرحمان

سوید / لوند

مافی بڵاو کردنه‌وه‌ی بابه‌ته‌کانی مه‌ڵپه‌ر پارێزراوه ‌

All Right Reserved For  Belxe ©2008 : Designed By : Belxe

سه‌رپه‌رشتیاری ماڵپه‌ر : دانه‌ر ئه‌حمه‌د