ڕوشناییو سهرو واژهو سیاسهتی "پۆلهتیک"
جار جار چیگهو چاگه واژهو سیاسهتی جه شهقامو کؤمهڵگاکاو دنیایهنه پێناسیو کریو بهپاو ئهنهیاواو ئا بارودؤخیه که کؤمهڵگێکیش کۆتینینه. پهی نمونهی مژنهومی سیاسهت پێناسهکریو پسه "فهننی مومکنی" یان نامی بریو پسه "مهنتیق" ی، یان ماچا سیاسهت یانی فرتو فیڵو پروپاگهنده، بڕیوتهر ماچاسیاسهت یانی زانست، یانی "هونهرو دهوڵهتی"، یانی زانیارییو که عهلاقهش ههن به دهستهو رابهرایهتی دهولهتیؤ پهی کارو بارهکاو دلی وه بهرو دهولهتی، وه یانی و یانی هتد... بهڵام بهههرحاڵ مرؤڤهکی بهبی سیاسهت چهنی یهکتری کارهکاشا مهتاوا بهراراڤه ، پؤکهی "ئهرستؤ" ( 322ـ384ـ و.ز) مرؤڤهکا جه خودو ویشانه به" ئاژهلیوی سیاسی" نامی بهرو. مهخسهدو ئهرستؤی ئانهنه که ئینسان تاڤو سروشتو ویش نیشانه بدو پاعهقڵ و شعوریه که ههنش، وه مرؤڤ خاس باوهڕش ههن پا کاریه که کهروش به ههماههنگی کهردهی چهنی یهکتری دلی سیاسهتیوی هامبهشیهنه بهشیویوی ئهکادیمی منتهزهم، کهواته ئهرستؤ سیاسهتی به "زانستیوی ریکوزیا" و دلی کؤمهڵگاو بهشهریهتی نامی بهرو.[1]
پهی ئینهیه چی ههراوبهزمو فهلسهفهیه نهجاتمابوو ،ههرپاسه وهروپهیاما کچیو روشنتهر بوو تاومی یاگیڤؤ به بریو نمونیوه دهسکهرمی به دیراسهکهردهو واژهو "سیاسهتی" ههتا تاومی رسمیوی جوان و رهنگین دلی زیهنیمانه چهسپیو. ئیمه تاومی کوکیبیمی سهرو بڕیو جه کارا که کریێنی دلی دنیاو سیاسهتیهنه ههتا دهرهتانیوما پهی کریووه وه کیشاما پهی سهرهتێوی که یاونومانه سیاسهت رهنگو بوش چهنینا، مهسهلهن: وهختیو سهرؤکو ئهمهریکای چهنی کؤنگرێسی دهسکهرا به گفتوگو سهرو بودجهو دهوڵهتی ، دهی ئینه ههر جهویشهنه کاریوی سیاسیا، یان وهختیو شێشینیهکی جاڕو سهربهخؤییشادا که ئادی وابهستی نیهنی به روسیایؤ "سهربهخؤیی" جه ساڵهو 1991 ی ئینهیچه دیسان کاریوی سیاسیبی، یان ئا وهخته رێکخراوو نێودهوڵهتی پهی پاراستهو ژینگهو جیهانی "پیس گریین" گهمییوش (باخیره) کیاست پهی ئا یاگی که دهوڵهتو فهرهنسای بؤمباو ئهتؤمهکهیش تاقیکهریوه دهی ئینهیچه دیسان بهرخودیوی سیاسیبی، چینیشا فره ئاشکراتهر وهختیو مهردمو کوردی داواو سهربهخۆیی کهرو، شکهش نیهنه چهنه که کورد ئینا پرؤسیوی سیاسیهنه. پیا تاڤو ڤاچو که ئا نمونی سهرؤ وستیما ڕوه جهوههری سیاسیشابهئاشکرایی دلینه ڕوشنا وه ههرپاسه شکڵیوی سیاسی مدا دهسؤ. بهڵام سیاسهت بڕیو حدودیوش ههنی. ئی حدودی پسه ئا نموناو سهریه روشنی نیهنی و مهپیویا پهی نمونهی: ئهگهر دهوڵهتیو دهوڵهتیوتهر داگیرکهرو پیا پرسیاریوهش پهی مهیو وهرؤ که ئایا وهڵاتی داگیرکهر خهریکو سیاسهتیا پی کاریشه یان تهنها گهرهکشا جهنگ کهرو؟ ئهشیێ چیویو پسه سیاسهتی روهش دێبیێ ئهگهر سهرچاوه سروشتیهکی بیحدودی بیێنی دلی ئا دهوڵهتانه؟ ئایا سیاسهتهکه دهسهڵاتو دهوڵهتی تاڤو پاریزنوو بازوشؤ؟ یان کریو واچمی که سیاسهت تاڤو دلی خانهوادهی و دلی دانیشگایو دلی سهمینارهکایچهنه...هتد بو.
یهک پێناسهی جهوههری سیاسهتی که چهنی گرد بواریوی ریکگنو مهحاڵا و نهکریان، بهڵام پسه سهرؤ باسما کهرد کریو که فره جاری ئینسانهکی پهی ویشا بریو پێناسیشا کهردینی به پاو ئا بارودوخیه که کؤمهڵگاکهشا كۆتهنشهنه. بهڵام جه ئهسڵهنه سیاسهت مستهڵهحیوا چهنی فاڕیای بهکارئاوردهی بواره جیاجیاکاوه یاگی ویشکهروڤه.
چیگهنه ! مومکینا کریو فورملیوما دهسگنو که خاستهربوو پهی ئانهیه چهمیما ڕوشنیکهروڤه ههتا تاومی پهنهش بلمینه دلی پێناسیوی. ئینهیچه کهرو ئانهیه که : سیاسهت ئا کارهنه که گروپیو یان چن گروپی به سهبهبو تهلاشیوی که ڕاوهشهکهرا پهی یوگرتهی پهیلوا جیا جیاکا و ئهندامهکاو ئا گروپا ههتا یاوا به بریاریوهی گردیهی ملتهزیمه که ئا بریاری داواو مسڵهحهتی گردی کهرو، مهسهلهن : پسه گفتوگو بریو حیزبا جه پهرلهمانیوهنه سهرو مهسهلیوی که ههریو چی حیزبا پهیلوێ جیێشا ههنی، دهرنهتیجه بوو به بریاریوهی گردیه[2].
ئاوهخته کریو به پاو ئی پیناسهیه چوار خاڵی وزیا ڕوه:
1)سیاسهت کاریوی دهسهجهمیا. 2) پهیلوێ جیا جێ، بریاری گردی به وجودمارو، چونکه ئهگهر گردیما پهیلوێما یوبا دهیتر پێویستما به سیاسهتی نهبی. 3) گفتوگو کهردهی، تا زهمینه وهشکریو پهی پهیلوا جیا جیاکا. 4) بریاره سیاسیهکی با به، بڕیای سیاسیدهسهڵاتداری.
سیاسهت به زوانی ئهکادیمیانه
دلی زانستو سیاسهتیهنه فره دانشمهندی باسشا کهردهنو لێکؤڵینهوهشا کهردهن تاپێناسیوهی زانستیانی پهی سیاسهتی بیزاوه که شاملهو گردو بوارهکابو. جه گردی ئاشناتهر که فره جاری دانشمهنداتهری نامی ئاوردهن دلی نویستهکاشانه و کهردهنشا سهرچاوهی زانستی ئادیچ پرؤفیسؤریوی سویدیا که پێناسهو سیاسهتیش کهردهن بهیهری بهشیوه. Lundquist Lennart
سیاسهت پیک ئامان جه یهری عهناسرا،ئی عونسری ههرجاریو "لوندکڤیست" بینوشا به بریو جه یاگه گشتیهکاوه، پسهو، بهلهدیهکا، ریکخراوهکا، خودو دهوڵهتی وه ههرپاسه جهنی جیهانی. لوندکڤیست ماچو سیاسهت بریتیا جه ( رهفتاری، ئهفکاری وه جه موئهسهساتی) ئی یهره تخمه لکهدریێنی به یاگه گشتیهکاوه، ئا یاگی که کاروبارو مهردمی بهرا ڕاوه پهی نمونهی: دهوڵهت ویش، کومونهکی (بهلهدیهکی)، ریکخراوهکی، وهههرپاسه رێکخراوه جیهانیهکی. ههر مهسهلیوه که ئینیشا گرتینهنه گهردهن وه روبهروشا بووه و مهسولیهتشاههن سهرش وه ههرچیویویچ که ئاراستهشاکریو جه لایهنو تاکو کومهڵگایؤ یان جهلایهنو گردیؤ (گشتی) سهروئاستو جیهانی و دهوڵهتی و چیرودهوڵتیؤ، پهنهشماچا سیاسهت. (ئینه پێناسیوهی موئهسهساتیه بی).
لوندکڤیست ئیدامه مدو به قسهکاشو سهرو ههمان پێناسهی بهڵام ئی جاره یهره تخمهکهی لکنو یاگیوتهرهره، ئاد ماچو: رهفتارو، فکرو، موئهسهسات عیلاقهمهندینی به دابهشکهردهو بههادهسهڵاتیهکا که تهرخانی کریا پهی کؤمهڵگای (مهخسهد جه باهاکا ئانهنه که، گرد بههێوه که گرد ئهکتهریوو دلی کؤمهڵگای بنرخنوش) . ئی بهها مرۆڤیی کریو بریاریوهی یاسایهبوو که گردکهس ملتهزما پؤشؤ. وهکریویچ جه شکڵو یاسێویهنه بوو مهردم گرد پهنهش بلوڕانه، یانی ئهندامهکی کؤمهڵگای حاڵیشانه که مشیوم ئا بههایا قبوڵ کهرا وه ملکهچیشابا که دهسهڵات دابهشیشا کهرو. ئیجراکهردهو ئی دابهشکهردهو بههادهسهڵاتیا کریو بهشیویوی شهخسی ڕوهبدو مهسهلهن جه لایهنو رێکخراوه ئابوریه مؤنؤپؤڵیهکاوه یان موئهسهسه مهدهنیه حاکمهکاوه، بهڵام جه کؤمهڵگێوی رهفاهیهنه نورماڵ دهوڵهت وهڵامو گرد چیویوی مدووه چون مهسولیهتش ههمیشه گرتهن ئهستؤ.(ئی پێناسیشا عادهتهن فرهتهر ههرمانهش پهنه کریو).
لوندکڤیست جه کوتانه باس سهرو ئا یهره عونسراو سهریه کهرو کهباسماکهردی که چهنی عیلاقهشا ههن به ئیجراکهردهو دهسهڵاتیؤ. یانی سیاسهتی دلی دهسهڵاتیهنه وینو. جه مهسهلی ئهنهیاوای دهسهڵاتیهنه و مانا پانو پورهکیشهنه ئانهیه هورچنمی که بهپاو چ دهسهڵاتیویا سیفهتیو یان کاراکتهریو دروسبو جه پهیوهندی بهینو ئهکتهری / دهسهڵاتداری و دهوروبهرهکهیش. ههر ئهکتهریڤو کؤمهڵگای تهئسیریوش بوو سهرو دؤروبهرهکهیش دهیتر ئانه دهسهڵاتش ههن. کهواته ئی باسما سهرو دهسهڵاتی کهرو ئانهیه که دهسهڵات پهدیدیوا که دلی گرد پێکهاتیوی کؤمهڵگاییهنه ههن جه بواره جیا جیاکانه، مهسهلهن: دلی دهزگاو دهوڵهتیهنه، سهرو کاریؤ، خانهوادهنه، دلی جهمهو رهفیقانه هتد...بهڵام پرسیارهکیما ئانینه که سیاسهت مشیوم چی دلی ئی گرد یاگه گردیانه (گشتیانه) بوو و ویش بهروزو؟ تاومی واچمی دهسهڵات ویش بهروزو پسهو کؤنترؤڵکهردهی، پسهو پێشرهویکهردهی، پسهو ریکوزتهی، پسهو تننو تیژی، پسهو یوگرتهی پهیلوایه جیا جیاکا هتد...
وهختیو دهسهڵات ههرمانهو سیاسهتی کهرو خهتیوهی جیا بهینو تاکیهنهو "پریڤات" وه گردیهنه "گشتیهنه" قسیش سهرکریو. جه پراکتیکهنه سیاسهتزان (ئانی که علوم سیاسه وانا) فره کهم لێکؤڵینهوه سهرو دهسهڵاتی دلی بهشی یهکهمیهنه مهخسهدم"پریڤات"هنه کهرا، چینه مهخسهدیچما جه پریڤاتی یان "شهخسی" ریکوزیوی شهخسیچا، خو ئهگهر به دایرێکت تێکهڵی پرؤسیوی سیاسی نهبا ، مهسهلهن پسهو پارته سیاسیهکا یان گروپه مهسڵهحهتیهکی.
جه وهختیوهنه که گهرهکمانه یاگه گردیهکا "مهخسهدما جه یاگه گردیهکا، چا یاگانه که کارو بارو مهردمی بهرا راوه" جیا کهرمێ دلی دهوڵهتیهنه جه کؤمهڵگایؤ ،قسهکی دانشمهند (وێبهر ماکس)ی که سهرو تاریفو دهوڵهتی کهردینهش ویش بهروزو: که دهوڵهت (ههڵبهته جه وهختو وێبهریهنه مهخسهدش جه دهوڵهتی بهلهدیهکینی،کومونهکی) مافی موتڵهق "مونوپؤڵ" ش ههن کؤمهڵگانه جه ئیجراکهردهو هیزیوی فیزیکی که شهرعیهتش ههن".
چا توخمانه که سیاسهتشا پیکئاردهن و سهرؤ باسما کهردی، ئهگهر کهرمیش به شیویوی هێڵکاری که ویش جه یهری بازنانه وینووه که باڵشا کیشتهن سهرو کؤمهڵگایهره تهماشه کهرمی ئا بازنهشا که( بهکار ئاردهی دهسهڵاتیش) دلینه نویسیان پانتاییوی فرهتهرش گرتهنهره، وه ههرپاسه( کاروبارو یاگه گشتیهکا) که بازنهی دوهماو بازنهو دهسهڵاتیش بڕیهن پانتاییوی کهمتهرش داگیر کهردهن، وه ههرپاسه دابهشکهردهو بههادهسهڵاتیهکا بازنیوی گولانهتهر بهینشانه یاگیڤؤ ڕاو ویش کهردینؤ. کهواته کهرو ئانهیه که بازنهو دابهشکهردهو هێزو بههاکا چهنی کارو یاگه گردیهکا ههردوی پیوه به کار ئاوردهو دهسهڵاتیشا پیکئاوردهن.
جا ئی یهره بازنه که ئی توخمی سیاسهتیشا دلینه بهدی کریا(دابهشکهردهو بههاکا و کارو یاگه گشتیهکا و ئیجراکهردهو دهسهڵاتی) که لوندکڤیستی لکهدێنی به یهره عونسوره نهگؤرهکاوه(فکر، رهفتار وه موئهسهسات) دلی کؤمهڵگایهنه باڵشا کیشتهن سهرو یهکتریهره به شیویوی جیا جیا، پانتایهکی کامیشا گهورهتهر بو یان گولانهتهرئانه ئیتر گنو سهروئانهیه که کابرای باحسی سیاسی گهرهکشا چ جوره دؤڵهتیو دیراسه کهرو لێکؤڵینهوهکهیش سهرو کام دهولهتو جیهانی کهرو. کهواته جه کوتانه تاومی واچمیکه گرد سیاسهت زانیوی بهرێز مشیوم وهختیو لێکؤڵینهوهی سیاسی کهرو سهرو دهوڵهتیوی جه بواره جیا جیاکانه مشیوم وهڵی گرد چیویویهنه بزانو ڕهفتارو ئا موئهسهسا که فیکریو پاڵشا پهوهمنیو که دلی کؤمهڵگێویهنه رهنگهمداوه به شیویوی ریالیزمیانه وزوشاڕوه وه مشهخهسیشا کهرو ، تا پهیش بهرگنو دهسهڵاتو ئا دهوڵهتیه چهنی بههاکا دابهشی کهرو ملو مهردمیهره. ئیتر چیگهنه چیویوتهرما پهی بهرگنو که مهردم ئایا تا کوگه یاوان به مافهرهواکاش، پؤکهی من ماچو ههتا مهردم زیاتهر به مافهکاش یاڤو یان ههتا مافه مرؤڤیهکی زیاتهر ئیجرێکریا ئاستو دادپهروهریو حوکمو دیموکراتی دلی ئا دهوڵهتیهنه بهرزتهرا، بهواتیوتهر ههتا مافو مرؤڤی دلی دهوڵهتیویهنه زیاتهر جه تروقیهنه بوو ئاستو دیموکراتیچ چا دهوڵهتهنه بهرزتهرا. بهڵام بهداخهوه جه دهوڵهته دیموکراتهکاو ئاروینه ئهگهر تهماشهو بریو یاگا کهرمی بهنهێنی مرؤڤهکی تهنها چیویوشا نهبو مافا. زیندانهکیشا به شیویوی نامرؤڤانه ئهشکهنجه کریا، به بی یاسا مهحکهمه کریا.
قسهکام چینه کوشنوهره پانهیه که پێناسهو سیاسهتی تا ئیسه به شیویوی موتڵهق پهی کهسی نهکریان ،پؤکهی پسه دانشمهندی ئهمریکی (دویگت والدۆ) 1975 ماچو وهختیو باس جه سیاسهتی کهرمی مشیوم باسو: دهوڵهتیو، دهزگاکی دهوڵهتیو، کؤمهڵگیوا، دهسهڵاتیو، هیز ی کهرمی تا چهمیما جه پێناسهو سیاسهتی روشنیباوه. بهڵام من ئهجوم سیاسهت زیاد چا عونسورا که سهرؤ باسما کهردی مشیوم یهری مستهڵهحی گؤرهتهریش لکاپؤ ، ئادیچی ئینینی 1) مافه مرؤڤیهکی 2) دیموکراتی وه 3) ئایدیولوجی. چون وینمی رؤژانه سیاسهت پی یهره توخمهنه ڕهدبوو.
ههورامان عبدالرحمان
